ترکیبات زیستی فعال و خواص دارویی و درمانی گانودرما

چکیده

قارچ های متعلق به جنس گانودرما از زمان های قدیم در طب سنتی شرقی در درمان بیماری هایی از قبیل سرطان، فشار خون بالا و دیابت استفاده شده است. بیش از ۱۴۰ ترکیب تری ترپنوئیدی و ۲۰۰ پلی ساکارید از جمله پروتئین و متابولیت های مختلف از اندام رویشی، میسلیوم و اسپور گونه های مختلف گانودرما جدا شده است. هدف از این مطالعه، مروری بر مهمترین ترکیبات زیستی فعال جدا شده از  اعضای این گونه تا به امروز می باشد اما به دلیل پویایی این موضوع، نمی توان  آن را یک مطالعه مروری کامل دانست.

مقدمه

قارچ های جنس گانودرما (بویژه گانودرما لوسیدوم) از زمان های قدیم در طب سنتی شرقی تا به امروز، در درمان بیماری هایی از جمله سرطان، فشار خون بالا، برونشیت مزمن و آسم کاربرد داشته است و همچنین به عنوان یه عنصر کلیدی در فرمولاسیون داروهای مکمل و آرام بخش شناخته می شود. اخیرا، ترکیبات مختلفی از میسلیوم، اندام زایشی و اسپور های گانودرما لوسیدوم به عنوان مکمل های غذایی به فروش می رسد که علت این موضوع ویژگی های ضد توموری، بهبود سیستم ایمنی و آنتی اکسیدانی آن می باشد. بازار مکمل های غذایی گانودرما لوسیدوم سالانه ۶-۵ میلیارد دلار برآورد شده است، که در این میان ۱٫۶ میلیارد دلار به ایالت متحده آمریکا تعلق دارد. علاوه بر گانودرما لوسیدوم، گونه های دیگر این جنس از جمله گانودرما سوگای (G. tsugae)، گانودرما اپلاناتوم (G. applanatum)، گانودرما کولوسئوم (G. colossum)، گانودرما کانسینوم (G. concinnum)، گانودرما فیفری (G. pfeifferi) و گانودرما نئو ژاپونیکوم (G. neo-japonicum) دارای اثرات متنوعی بر سلامتی می باشند.

هدف از این مطالعه، مروری بر مهمترین ترکیبات زیستی فعال جدا شده از  اعضای گونه های گانودرما تا به امروز می باشد که بدین منظور ترکیبات شیمیایی و اثرات بالقوه آن ها به عنوان منابع طبیعی بررسی شده است. متن به دو بخش اصلی تقسیم می شود. بخش اول ترکیبات زیستی فعال استخراج شده از گونه های گانودرما را بیان می کند که خود شامل ترکیبات غیر قطبی (اغلب مشتقات لانوسترول) و ترکیبات قطبی (پلی ساکارید ها، پپتید ها و پروتئین ها) می باشد. بخش دوم بیانگر ترکیبات استخراج شده از سایر اعضای این جنس می باشد.

ترکیبات زیستی فعال جدا شده از مجموعه گانودرما لوسیدوم

بدون شک مهمترین عضوخانواده Ganodermataceae که مورد مطالعه گسترده  ای قرار گرفته، گانودرما لوسیدوم می باشد. از دیرباز این قارچ با نام های Reishi در ژاپن و Ling-zhi در چین شناخته می شود و حتی در کتاب های معروف پزشکی همچون Shen Nong Ben Cao Jing (نوشته شده در زمان امپراتوری هان شرقی) و Ben Cao Gang Mu (نوشته شده در ۱۵۹۰ بعد میلاد مسیح) ذکر شده است. بیماری های مختلفی که ادعا می شود گانودرما لوسیدوم قادر به کنترل و درمان آن ها می باشد شامل هپاتیت، کلسترول بالا، دیابت، نئوپلاسم، نقص سیستم ایمنی، لکوپنی (کاهش گلبول سفید خون)، بواسیر، خستگی مزمن، بی خوابی وسرگیجه ناشی از ضعف اعصاب می باشد. علاوه بر آن، سرطان، برونشیت و فشار خون بالا پیش تر ذکر شد. این تنوع مربوط به طیف گسترده ترکیبات زیستی فعال استخراج شده از این گونه می باشد. به طور کلی، اکثر ترکیبات زیستی فعال حاصل از گانودرما لوسیدوم به دو گروه اصلی تقسیم بندی می شود: مشتقات لانوسترول (اغلب اسید گانودریک ها و ترکیبات مربوطه) و پلی ساکارید ها. اگرچه گزارشاتی مبنی بر حضور پپتید های با وزن مولکولی پایین و پروتئین ها هم وجود دارد. مشاهده شد عصاره های آبی گانودرما لوسیدوم در جلوگیری از تومور های بدخیم موثر بوده در حالیکه عصاره های غیر قطبی این ویژگی را از خود بروز ندادند. اگرچه عصاره های غیر قطبی اثرات قابل توجهی را در برابر پراکسیداسیون چربی ها، به دام انداختن رادیکال های آزاد هیدروکسیل و سوپراکسید و سایر ویژگی ها نشان دادند.

تری ترپنوئید های مشتق شده از لانوسترول (اسید گانودریک و ترکیبات مربوطه)

در بین ترکیبات غیر قطبی عصاره های گانودرما لوسیدوم، بیش از ۱۳۰ تری ترپنوئید مختلف جدا شده است. تمامی آن ها مشتقات لانوسترول اکسیژن دار با ویژگی های دارویی می باشند که شامل اسید گانودریک ها، گانودریول ها، اسید گانولوسیدیک ها، لوسیدون ها و اسید لوسیدینیک ها می باشد. با توجه به مطالعه Shiao (2003) در میان تری ترپنوئید های جدا شده از این قارچ، استروایزومر های C-3 a/b و ایزومر های موضعی C-3/C-15 جفت های غالب به شمار می روند. گانودرمیک اسید S و R مثال هایی خوبی از این گروه به شمار می روند. فعالیت زیستی ترکیبات اصلی این گروه به صورت خلاصه در جدول ۱ بیان شده است.

جدول ۱٫ فعالیت زیستی بعضی از ترکیبات غیر قطبی جدا شده از گانودرما لوسیدوم

ترکیبات فعالیت زیستی منبع
ارگوسترول مهار آنژیوژنز ناشی از تومور های جامد، مهار رشد سلول های سرطان مثانه در موش های صحرایی، مهار پراکسیداسیون چربی وابسته به آهن در غشا، کاهش درد ناشی از التهاب، کاهش بروز بیماری های قلبی-عروقی و ویژگی های ضد میکروبی Wiseman, 1993; Yazawa et al., 2000 Takaku et al., 2001; Yuan et al., 2006; Kobori et al., 2007; Seo et al., 2009
ارگوسترول پراکسید اثر سیتواستاتیک بر سلول های HT29، سرکوب پاسخ های التهابی، سرکوب ترشح LPS ناشی از TNF-a، بیان سلول های های ماکروفاژی RAW264.7، مهار اتصال NF-kB و C/EBPb به DNA، مهار فسفریلاسیون MAPK، تنظیم کاهشی بیان گیرنده LDL در سلول های RAW264.7، سرکوب ژن های القایی STAT1 و اینترفرون، فعالیت ضد مکملی علیه مسیر های کلاسیک سیستم های مکمل، مهار رشد سلول های سرطانی Yuen and Gohel, 2005; Kobori et al., 2007; Seo et al., 2009
سرویسترول مهار آنزیم DNA پلی مراز آلفا پستانداران Mizushina et al., 1999
گانودریک اسید A نمایش سیگنال های مدوله شده AP-1 و NF-kB که منجر به مهار رشد سلول های سرطانی می شود ، سرکوب رشد و تهاجم سلول های سرطانی پستان از طریق مهار فاکتور های رونویسی AP-1 و NF-kB، فعالیت ضدالتهابی در موش و مهار آنزیم فارنزیل ترانسفراز Sliva, 2003; Jiang et al., 2008; Weng et al. 2008; Shiao, 2003
گانودریک اسید F مهار آنژیوژنز و رشد سلول های سرطانی ریه در موش، مهار رشد و تهاجم سلول های سرطانی سینه از طریق مهار فاکتور های رونویسی AP-1 و NF-kB و فعالیت ضدالتهابی در موش Morigiwa et al., 1986; Sliva, 2003; Jiang et al., 2008; Weng et al. 2008
گانودریک اسید DM مهار آنزیم ۵a-reductase، پیشگیری از بیماری های مرتبط با آندروژن، فعالیت ضدالتهابی، مهار استئوکلاستوژنز در سلول های RAW 264 و فعالیت ضدویروسی Liu et al, 2006 a and b;Liu et al., 2009; Xu et al., 2010; Adams et al., 2010
لوسیدیمول A اثرات سیتوتوکسیک بر رده سلول های سرطانی Meth-A و LLC، فعالیت مهاری علیه HIV-1 پروتئاز Min et al., 2000; Sato et al., 2009
اسید گانودریک های R، T، U، V، W، X، Y و Z- لوسیدیمول A  و B و گانودرمانوندیول اثرات سیتوتوکسیک بر سلول های سرطانی Toth et al., 1983; Sliva, 2003; Yuen and Gohel, 2005
اسید گانودریک های C1، G، g، e، q ، اسید گانولوسیدیک A، اسید لوسیدینیک α، لوسیدیمول B، گانودرمانوندیدول، گانودرمادیول، لوسی آلدهید های A، B و C اثرات سیتوتوکسیک مستقیم بر رده سلول های سرطانی Meth-A و LLC Min et al., 2000; Yuen and Gohel, 2005
اسید گانودریک Me افزایش بیان ژن های IL-2 و IFN-g و مهار متاستاز ریه در نژاد C57BL/6 موش، مهار چسبندگی، مهاجرت و بیان ژن های MMP2/9 در سلول های سرطانی ۹۵-D ریه Wang et al., 2007; Weng and Yen, 2010
اسید گانودریک های TR، S، گانودریک آلدهید TR و گانودرمانوندیول فعالیت ضد ویروسی Adams et al., 2010
اسید گانودریک X مهار توپوایزومراز ها و آپوپتوز سلول های سرطانی، فعالسازی پروتئین کیناز های ERK و JNK، القاء آپوپتوز در سلول های سرطانی کبد انسان Toth et al., 1983; Sliva, 2003; Yuen and Gohel, 2005; Li et al., 2005
گانودریول F القای پیری زودرس در سلول های سرطانی کبد انسان، اثرات سیتوتوکسیک مستقیم بر رده سلول های سرطانی Meth-A، LLC و T-47D، مهار آنزیم ۵a-reductase، فعالیت مهاری علیه HIV-1 و HIV-1 PR El-Mekkawy et al., 1998; Min et al., 2000; Sliva, 2003 Yuen and Gohel, 2005; Chang et al., 2006; Gao et al., 2006; Liu et al., 2006; Zhang et al., 2009; Sato et al., 2009
گانودرماساید های A و  B اثرات ضد پیری Weng et al., 2010
اسید گانودریک H، اسید لوسیدنیک B نمایش سیگنال های مدوله شده AP-1 و NF-kB که منجر به مهار رشد سلول های سرطانی می شود Jiang et al., 2008; Weng et al. 2008
اسید گانودریک D، گانودریول A، لوسیدیمول B و گانودرمادیول مهار آنزیم ۵a-reductase Liu et al., 2006;Liu et al., 2009
لوسی آلدهید های A، B و C، لوسیدیمول A و B، گانودرمادیول، گانودرمانوندیول، گانودرمنونول اثرات سیتوتوکسیک بر سلول های سرطانی Meth-A، LLC و T-47D Gao et al., 2002
پروتوکاتکو آلدهید مهار آنزیم آلدوز ردوکتاز در عدسی چشم موش Lee et al., 2005
گانودرول B مهار رشد سلول های سرطانی پروستات وابسته به اندروژن Sliva, 2003
اسید گانودریک های T-Q و اسید لوسیدینیک های A، D2، E2 و P فعالیت های ضد التهابی در موش Sliva, 2003
گانودرمانونتریول فعالیت مهاری علیه HIV-1، اثرات سیتوتوکسیک علیه سلول های سرطانی Meth-A، LLC، سارکوما ۱۸۰ و T-47D، مهار آنزیم ۵a-reductase El-Mekkawy et al., 1998; Min et al., 2000; Gao et al., 2002; Sliva, 2003; Yuen and Gohel, 2005; Liu et al., 2006; Liu et al., 2009;
اسید گانودریک های a، B، C1، GS-2 و H، گانودریول های A و B و ۲۰-هیدروکسی لوسیدینیک اسید N فعالیت مهاری علیه HIV-1 PR El-Mekkawy et al., 1998; Sato et al., 2009
گانودرون A، لوسی آلدهید B و ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-۳ β-ال فعالیت مهاری قوی علیه هرپس ویروس های ساده Niedermeyer et al., 2005
اسید استرالیک و متیل استرالات فعالیت ضد میکروبی علیه قارچ ها و باکتری های گرم مثبت Albino-Smania et al., 2007
اسید لوسیدینیک های N و A، اسید گانودریک E اثرات سیتوتوکسیک علیه سلول های سرطانی Hep G2، Hep G2,2,15 و P-388 Wu et al., 2001
گانودرول A و B مهار مسیر سنتز کلسترول Hajjaj et al., 2005
گانومایسین A و  B فعالیت ضدمیکروبی علیه باکتری های گرم مثبت و گرم منفی Mothana et al., 2000
گانودریک الدهید A اثرات سیتوتکسیک سلول های سرطانی PLC/PRF/5 و KB Lin et al., 1991
اسید گانودریک های C و D فعالیت آنتی هیستامینی در سلول های موش صحرایی Kohda et al., 1985
اسید گانودریک های S1 و C1 فعالیت مهاری گلوزیل ترانسفراز Hada et al., 1989
اسید گانودریک A اثرات محافظت کنندگی از کبد Kin et al., 1998
اسید گانودریک D مهار تکثیر سلول های سرطان سلول HeLa انسان و القای توقف چرخه سلولی در مرحله G2/M Yue et al., 2008
اسید گانودریک Sz فعالیت ضد مکملی علیه مسیر های کلاسیک سیستم های مکمل

 

Seo et al., 2009
a5 -لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-۳ β-هیدروکسی-۲۶-ال و a 8 ، a9 -ای پروکسی- a 4،۴،۱۴ -تری متیل-۳،۷،۱۱،۱۵،۲۰-پنتااکسو- a5-پرگنان القای آپوپتوز در سلول های لوسمیک HL-60 انسان González et al., 2002
اسید گانودرمیک S القای تجمع پلاکت در دوز های بالا و مهار تجمع پلاکت های القا شده توسط آگونیست ها در دوز های پایین Su et al., 1999 ; Shiao, 2003
اسید گانودریک C مهار آنزیم فارنزیل ترانسفراز Shiao, 2003
β۲،a3، a9-تری هیدروکسی-a5-ارگوستا-۷،۲۲-دی ان القای آپوپتوز در سلول های لوسمیک HL-60 انسان و مهار رشد سلول های سرطانی LLC Lee et al 2011
بوتیل گانودرات A، بوتیل گانودرات B، بوتیل لوسیدنات N و بوتیل لوسیدنات A تنظیم کاهشی ژن SREBP-1c که منجر به اثرات مهاری بر فرایند چربی زایی سلول های ۳T3-L1 می شود. Lee et al., 2010a and 2010b
متیل β۷، a15-ایزوپروپیلیدن دی اکسی-۳،۱۱،۲۳-تری اکسو-a5-لانوست-۸-ان-۲۶-ات مهار فعالیت آنزیم استیل کولین استراز Lee et al., 2011

جداسازی اسید گانودریک های A و B (شکل ۲) اولین بار توسط Kubota و همکاران (۱۹۸۲) از عصاره کلروفرمی اندام زایشی خشک گانودرما لوسیدوم به دست آمد. از آن زمان، کشف مشتقات جدید لانوسترول در این گروه از قارچ ها بدون هیچ وقفه ای تا به امروز ادامه داشته است.

Toth و همکاران (۱۹۸۳) وجود ۶ ترکیب لانواستانوئید اکسیژن دار در اندام زایشی گانودرما لوسیدوم به ترتیب با نام های T، V، W، X، Y و Z را ثابت کردند. Shiao و همکاران (۱۹۸۸)، ۵ ترکیب از بازیدیوکارپ گانودرما لوسیدوم شناسایی کردند: لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-۳ β-a15، β۲۲-تری استوکسی-۲۶-اویک اسید، لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-a15-استوکسی-a3-هیدروکسی-۲۳-اکسو-۲۶-اویک اسید، لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-a3، a15-دی استوکسی-۲۳-اکسو-۲۶-اویک اسید، لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-a3-استوکسی- a15-هیدروکسی-۲۳-اکسو-۲۶-اویک اسید و لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-a3-استوکسی- a15، β۲۲-در هیدروکسی-۲۶-اویک اسید (شکل ۱ و ۲).

بعضی ترکیبات جدا شده از گانودرما لوسیدوم

شکل ۱٫ بعضی ترکیبات جدا شده از گانودرما لوسیدوم

El-Mekkawy و همکاران در سال ۱۹۹۸، ۱۳ ترکیب زیستی جدا شده از گانودرما لوسیدوم را گزارش دادند که شامل اسید گانودریک های a، A، B، C1 و H، گانودریول های A، B و F، گانودرمانونتریول، ارگوسترول، ارگوسترول پراکسید، سرویسترول و β۳-a5-دی هیدروکسی-β۶-متوکسی ارگوستا-۷،۲۲-دی ان بودند. این گروه تحقیقاتی بیان کردند که گانودریول F، گانودرمانونتریول و به مقادیر کمتر اسید گانودریک های B،  C، a و H و همچنین β۳-a5-دی هیدروکسی-β۶-متوکسی ارگوستا-۷،۲۲-دی ان دارای فعالیت ضد ویروسی علیه HIV-1 بودند.

یک سال بعد، González و همکاران (۱۹۹۹) از جداسازی ترکیبات دیگری از گانودرما لوسیدوم گزارش دادند که عبارتند از: ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-۳-اول، ارگوستا ۵،۷-دی ان- β۳-ال، فانجی استرول، ارگوسترول، ارگوسترول پراکسید، ارگوستا-۴،۶،۸(۱۴)،۲۲-تترا ان-۳-اول، گانودرمادیول، گانودرمننول، اسید گانودریک DM، لوسیدادیول و لوسیدال.

نتایج مطالعه Min و همکاران (۲۰۰۰)، جداسازی ترکیباتی همچون اسید گانودریک های g، d، e، z، h و q، همچنین اسید گانولوسیدیک D و C2 از اسپور گانودرما لوسیدوم را نشان داد که این ترکیبات دارای ویژگی های سیتوتوکسیک علیه رده سلول های سرطانی Meth-A و LLC هستند.

Wu و همکاران (۲۰۰۱) ترکیباتی از جمله اسید لوسیدنیک های A، C، N، لوسیدولاکتون، متیل لوسیدنات F و اسید گانودریک E از بازیدیوکارپ خشک شده گانودرما لوسیدوم جدا کردند. اسید لوسیدنیک های A و N و اسید گانودریک E ویژگی های سیتوتوکسیک در مقابل رده سلول های انسانی Hep G2، Hep G2.2.15 و P-388 از خود نشان دادند. Gao و همکاران (۲۰۰۲) گزارش کردند سه ترکیب مشتق شده لانوسترول تحت عناوین لوسی آلدهید A، B و C از اندام زایشی گانودرما لوسیدوم جدا کردند که قبلا با نام های لوسیدال در مطالعه González و همکاران (۱۹۹۹) شناخته می شدند. گانودرماننول، گانودرمادیول، گانودرمانوندیول، گانودرمانونتریول، اسید گانودریک های A، B8 و C1 از جمله ترکیبات دیگری هستند که در این مطالعه جداسازی شدند. لوسی آلدهید B و C (یا لوسیدال)، گانودرماننول و گانودرمانوندیول اثرات سیتوتوکسیک علیه سلول های سرطانی ریه، سارکوما ۱۸۰، رده سلول های سرطانی T-47D و Meth-A نشان دادند. در مطالعه بعدی که بر روی بازیدیوکارپ های شاخی شکل این قارچ ها صورت گرفت، دریافتند لوسیدیمول B و گانودرماتریول هم دارای ویژگی های سیتوتوکسیک علیه سلول های سرطانی ریه هستند.

ترکیبات زیستی دیگر جدا شده از گانودرما لوسیدوم

شکل ۲٫ ترکیبات زیستی دیگر جدا شده از گانودرما لوسیدوم

شمای کلی بیوسنتز اسید گانودریک ها از استیل کولین A طی مسیر موالونات/ایزوپرن

شکل ۳٫ شمای کلی بیوسنتز اسید گانودریک ها از استیل کولین A طی مسیر موالونات/ایزوپرن

در مطالعه Akisha و همکاران (۲۰۰۵) از حضور ۷ تری ترپنوئید در بازیدیوکارپ گانودرما لوسیدوم نام برده شد که شامل ۲۰(۲۱)-دهیدرو لوسیدنیک اسید A، متیل-۲۰(۲۱)-دهیدرو لوسیدنات A، ۲۰-هیدروکسی لوسیدنیک اسید D2، ۲۰-هیدروکسی لوسیدنیک اسید F، ۲۰-هیدروکسی لوسیدنیک اسید E2، ۲۰-هیدروکسی لوسیدنیک اسید N و ۲۰-هیدروکسی لوسیدنیک اسید P هستند.

در همان سال (۲۰۰۵)، Hajjaj و همکاران گانودرول A و B (که به ترتیب همان گانودرماننول و گانودرمادیول مطالعه González و همکاران است)، گانودرال A و اسید گانودریک Y از عصاره متانولی گانودرما لوسیدوم جدا کردند. این ترکیبات با مهار آنزیم لانوسترول-a14-دمتیلاز که ۲۴،۲۵-دی هیدرو لانوسترول را به کلسترول تبدیل می کنند، موجب مهار سنتز کلسترول می شوند.

Liu و همکاران (۲۰۰۶) اثرات مهاری مشتقات لانوسترول از جمله اسید گانودریک های TR، DM، A، B، C2، D، I و -a5-لانوستا-۷،۹(۱۱)،۲۴-تری ان-a15-26-دی هیدروکسی-۳-اول بر آنزیم a5-ردوکتاز بیان کردند. این محققان دریافتند ترکیباتی با یک گروه کربونیل در موقعیت C-3 و یک گروه کربونیل غیر اشباع a، β در موقعیت C-26، ویژگی مهاری بالاتری نسبت به این آنزیم از خود نشان دادند بطوریکه منجر به بروز اثرات درمانی و مهاری در مقابل بیماری های مرتبط با اندروژن مانند سرطان پروستات، طاسی و آکنه می شود.

Guan و همکاران دو ترکیب تری ترپنوئید جدید در اندام زایشی گانودرما لوسیدوم تحت عنوان ۲۳S-هیدروکسی-۳،۷،۱۱،۱۵-تترا اکسو-لانوست-E8،۲۰-دی ان-۲۶-اویک اسید و β۱۲-استوکسی-β۳-هیدروکسی-۷،۱۱،۱۵،۲۳-تترا اکسو-لانوست-E8،۲۰- دی ان-۲۶-اویک اسید گزارش شدند.

Seo و همکارانش سه استروئید و پنج تری ترپنوئید از اندام زایشی گانودرما لوسیدوم جداسازی کردند که شامل ارگوسترول، ارگوسترول پراکسید، استلا استرول، اسید گانودریک های A، C1 و Sz، متیل گانودرات A و اسید لوسیدنیک A می شود.

در مطالعه Adams و همکاران (۲۰۱۰)، سه لانوستانوئید و یکی از مشتقات بنزوفوران با نام های اسید گانودریک TR1، گانودریک آلدهید TR، ۲۳-هیدروکسی گانودریک اسید S وگانوفوران B از اندام زایشی گانودرما لوسیدوم استخراج شد.

Weng و همکاران (۲۰۱۰) دو استرول جدید با نام های گانودرماساید A و B کشف کردند که دارای اثرات ضد پیری بر مخمر ها می باشد.

Lee و همکاران (۲۰۱۰) ۴ ترکیب تری ترپن جدا شده از اندام زایشی گانودرما لوسیدوم را تحت عناوین بوتیل گانودرات A، بوتیل گانودرات B، بوتیل لوسیدنات N و بوتیل لوسیدنات A نامیدند که دارای اثرات مهاری قابل توجهی بر فرایند چربی زایی سلول های ۳T3-L1 می باشد. این تاثیر بواسطه ی تنظیم کاهشی ژن SREBP-1c صورت می گیرد. همان تیم تحقیقاتی، متیل β۷، a15-ایزوپروپیلیدن دی اکسی-۳،۱۱،۲۳-تری اکسو-a5-لانوست-۸-ان-۲۶-ات و n-بوتیل β۱۲-استوکسی-β۳-هیدروکسی-۷،۱۱،۱۵،۲۳-تترا اکسو-a5-لانوست-۸-ان-۲۶-ات را هم جداسازی کردند که هر دو ترکیب دارای ویژگی مهاری ویژه ای در مقابل آنزیم استیل کولین استراز هستند.

علاوه بر این، Cole و Schweikert (2003) چندین ترکیب زیستی دیگر از بازیدیوکارپ، اسپور و میسیلیوم گانودرما لوسیدوم استخراج کردند که شامل اسید گانودریک های E، F، G، J، K، L، Ma و U می باشد (شکل ۱ و ۲).

بطور کلی، تمامی اسید گانودریک ها و ترکیبات مرتبط به واسطه مسیرموالونات/ایزوپرن بیوسنتز می شوند که در این مسیر، فارنزیل دی فسفات به اسکوالن و سپس به ۲،۳-اپوکسی اسکوالن تبدیل می شود. آنزیم HMGR اولین مرحله از بیوسنتز ایزوپرنوئید را تسریع می بخشد و لانوسترول سنتاز موجب تسریع چرخه ۲،۳-اپوکسی اسکوالن به لانوسترول می شود که پایه اصلی اسید گانودریک ها و ترکیبات مرتبط می باشد (شکل ۳). اگرچه مشخص شده که اسید گانودریک ها از لانوسترول تهیه می شوند اما مسیر نهایی بیوسنتز آن ها که شامل فرایند های آسیلاسیون، اکسیداسیون و احیا می باشد، هنوز به طور کامل مشخص نیست. با این حال، مشخص شده که استروایزومر ها به سری a3 تعلق دارند که خود از β۳ مشتق می شوند.

با توجه به مطالعه Shiao (2003)، عملکرد اسید گانودریک ها در برابر رشد سلول های های سرطانی به ویژگی مهاری آن ها بر سنتز کلسترول مربوط می شود. ثابت شده است که چندین تری ترپنوئید موجود در گانودرما لوسیدوم موجب مهار بیوسنتز کلسترول در مرحله بعد از موالونات می شوند. موالونات یک مرحله واسطه در تشکیل کلسترول، پرنیلاسیون پروتئین (پروتئین های Ras و G) و سنتز DNA به شمار می رود. فقدان موالونات موجب توقف رشد سلولی و آپوپتوز می شود. علاوه بر این، تری ترپنوئید های گانودرما لوسیدوم موجب مهار آنزیم فارنزیل پروتئین ترانسفراز می شوند و این آنزیم ها با جلوگیری از انتقال سلول های وابسته به Ras، ویژگی های درمانی خود را علیه سلول های سرطانی نشان می دهند.

پلی ساکارید های گانودرما لوسیدوم

علاوه بر تری ترپنوئید ها که مورد بحث قرار گرفته اند، بیش از ۲۰۰ پلی ساکارید در بخش قطبی عصاره های گانودرما لوسیدوم وجود دارد که دارای فعالیت های ضد سرطانی و حفاظتی در برابر سیستم ایمنی می باشند. مهمترین پلی ساکارید های موجود در این قارچ، D-گلوکان ها با اتصالات گلیکوزیدی ۳-۱- βو ۶-۱- β هستند. ساختار اصلی این کربوهیدرات ها از β ۱-۳-D-گلوکوپیران و زنجیره های جانبی متشکل از ۱-۱۵ واحد β ۱-۶ مونوگلوکوزیل با متوسط وزن مولکولی ۱۰۵۰۰۰۰ دالتون تشکیل شده است.

بطور کلی بیان شده است که فعالیت ضد سرطانی پلی ساکارید های گانودرما بیشتر مربوط به اثر مثبت آن بر سیستم ایمنی میزبان است تا اثرات سیتوتوکسیک مستقیم بر سلول های سرطانی.

از میان فعالیت های بیولوژیکی حاصل از اجزای پلی ساکاریدی این قارچ می توان به موارد زیر اشاره کرد: بهبود سیستم ایمنی، محافظت در برابر سمیت کبدی، به دام انداختن رادیکال های آزاد، تاثیر بر چرخه سلولی و انتقال پیام سلولی، مهار رشد سلول های لوسمی، القای تمایز سلول های لوسمی به سمت مونوسیت/ ماکروفاژ ها، مهار تجمع پلاکت های خون، مهار تعامل بین ویروس و غشای سلولی با افزایش تولید IL-2. همچنین مشخص شده است که عصاره آبی گانودرما لوسیدوم در یک روش وابسته به دوز، موجب کاهش شیوع و اندازه تومور های القا شده توسط آزوکسی متان و N،Nˈ-دی متیل هیدرازین در سلول های روده بزرگ موش های نژاد F344 می شود.

Bao و همکاران (۲۰۰۱ و ۲۰۰۲) گزارش کردند که پلی ساکارید D-گلوکز جدا شده از عصاره آبی گانودرما لوسیدوم دارای اثرات تحریک کنندگی بر لنفوسیت های T می باشد. در مطالعه قبلی این گروه تحقیقاتی، پلی ساکارید دیگری تحت عنوان PGL جدا شده بود که دارای ساختار متفاوتی از پیوند β-D (1-6) هستند. طبق نظر این نویسندگان، PGL موجب توقف تکثیر لنفوسیت های T می گردد. Hung و همکاران (۲۰۰۸) با بررسی اجزای پلی ساکاریدی موجود در گانودرما لوسیدوم، وجود اتصالات ۳-۱ و ۶-۱ را تایید کردند.

برخی اثرات دیگر اجزای پلی ساکاریدی موجود در گانودرما لوسیدوم عبارتند از: فعالیت ضد ویروسی، ضد التهابی، آنتی اکسیدانی، کاهش قند خون و اثرات محافظت کنندگی در مقابل اشعه و آسیب DNA.

ترکیبات زیستی جدا شده از سایر گونه های گانودرما

شکل ۴٫ ترکیبات زیستی جدا شده از سایر گونه های گانودرما

سایر ترکیبات زیستی جدا شده از گونه های دیگر گانودرما

شکل ۵٫ سایر ترکیبات زیستی جدا شده از گونه های دیگر گانودرما

پپتید ها و پروتئین ها

LZ-8 یک پروتئین جدا شده از میسلیوم گانودرما لوسیدوم با فعالیت میتوژنیک می باشد. این پلی پپتید از ۱۱۰ اسید آمینه تشکیل شده که دارای وزن مولکولی برابر با ۱۲ کیلو دالتون است.

You و Lin (2002) از حضور یک کمپلکس پروتئین-پلی ساکارید تحت عنوان GLPP گزارش دادند که دارای توانایی خنثی کردن گونه های اکسیژن فعال (ROS) در ماکروفاژ های موش صحرایی هستند. GLPP دارای متوسط وزن مولکولی ۱۰۵×۱۳/۵ دالتون بوده و اسید آمینه های آن عبارتند از: Asp 8.49، Thr 3.58، Ser 3.93، Glu 5.81، Gly 3.50، Ala 3.84، Cys 1.06، Val 2.68، Met 5.33، Leu 1.5، Phe 1.99، Lys 3.30، His 1.21، Arg 3.94، Pro1.22 (میلی گرم/گرم). پلی ساکارید موجود در این مجموعه از واحد های رامنوز، گزیلوز، گالاکتوز و گلوکز با مولاریته ۰٫۵۴۹:۳٫۶۱۴:۳٫۱۶۷:۰٫۵۵۶:۶٫۸۹ ساخته شده است.

Sripuan و همکاران (۲۰۰۳) آنزیم a-گالاکتوزیداز از بازیدیوکارپ گانودرما لوسیدوم وحشی جدا کردند که قادر به هیدرولیز p-نیتروفنیل-a-D-گالاکتوپیرانوزید، ملیبیوز، رافینوز و استاکیوز می باشد. علاوه بر این، پپتیدوگلیکانی تحت عنوان گانودران C با توانایی کاهش قند خون از این قارچ جداسازی شده است. بخش گلیکان این مولکول از D-گلوکز (۶/۶۹ درصد پپتیدوگلیکان) و D-گالاکتوز (۹/۲ درصد) تشکیل شده است. هر دو زنجیره اصلی و زنجیره جانبی گانودران C از اتصالات D-گلوکوپیرانوزیل ۳-۱- β، ۶-۱- βو D-گلوکوپیرانوزیل ۶-۱-a تشکیل شده است.

علاوه بر این، GLP یک پپتید با وزن مولکولی پایین در عصاره آبی این قارچ است که بنظر می رسد عنصر اصلی فعالیت آنتی اکسیدانی گانودرما لوسیدوم باشد. GLP به واسطه ویژگی های آنتی اکسیدانی، اتصال به یون های فلزی و به دام انداختن رادیکال های آزاد، نقش مهمی در مهار پراکسیداسیون چربی ها در بدن ایفا می کند.

Liu و همکاران (۲۰۰۴) پروتئوگلیکانی با نسبت کربوهیدرات ۴/۱۰ به ۱ از میسیلیوم گانودرما لوسیدوم جدا کردند. این پپتیدوگلیکان دارای اثرات ضدویروسی علیه هرپس ویروس نوع ۱ و ۲ بوده است. طبق این مطالعه، پپتیدوگلیکان با مداخله در مراحل اولیه جذب ویروس و ورود به سلول هدف، موجب مهار فعالیت ویروس می شوند.

Wang و Ng (2006) آنزیم لیگنولیتیکی از اندام زایشی گانودرما لوسیدوم جدا کردند که دارای فعالیت مهاری قوی علیه آنزیم رونوشت برداری معکوس HIV-1 می باشد. علاوه بر این، مطالعات قبلی از جداسازی بعضی آنزیم های لاکاز گزارش دادند.

Du و همکاران (۲۰۰۶) بیان کردند گانودرما لوسیدوم قادر به تبدیل سلنیوم معدنی به سلنیوم آبی بوده که در یک پروتئین محلول در آب ذخیره می شود. این محققان، یک پروتئین حاوی سلنیوم متعلق به خانواده پروتئین های D I N G جدا کردند. این پروتئین در واقع یک مونومر با وزن ۳۶۶۰۰ دالتون بوده و توانایی قابل ملاحظه ای در به دام انداختن رادیکال های سوپراکسید و هیدروکسیل دارد.

ترکیبات زیستی فعال جدا شده از سایر گونه های گانودرما

گانودرما لوسیدوم تنها عضو جنس گانودرما نمی باشد که قادر به تولید ترکیبات زیستی فعال است. ثابت شده است چندین گونه دیگر گانودرما هم توانایی تولید ترکیبات زیستی را داشته و ویژگی های دارویی قابل ملاحظه ای دارند. به عنوان مثال، Lee و همکاران (۲۰۰۵) چندین ترکیب زیستی از عصاره اتیل استات گانودرما اپلاناتوم جدا کردند که قادر به مهار آنزیم آلدوز ردوکتاز در عدسی چشم موش بود. از میان این ترکیبات می توان به D-مانیتول، اسید چرب ۲-متوکسی، سربروزید، داوکسترول، ۲،۵-دی هیدروکسی استوفنون، ۲،۵-دی هیدروکسی بنزویک اسید و پروتوکاتکو آلدهید اشاره کرد (شکل ۴).

گانودرما اپلاناتوم دارای ترکیباتی از جمله -a5-ارگوست-۷-ان-β۳-ال، -a5-ارگوست-۷،۲۲-دی ان-β۳-ال، ۵،۸-اپی دیوکسی-a5، a8-ارگوست-۶،۲۲-دی ان- β۳-ال می باشد که ویژگی های آنتی بیوتیکی قوی علیه باکتری های گرم مثبت از خود نشان دادند. برخی پلی ساکارید های استخراج شده از عصاره های آبی گانودرما اپلاناتوم بر خلاف گانودرما لوسیدوم، هیچ عملکرد ضد سرطانی از خود نشان ندادند. اگرچه اثرات ضد سرطانی اسید اپلانوکسیدیک A، B، C، D، E، F، G و H جدا شده از بخش غیر قطبی این قارچ در مقابل سرطان پوست در موش ثابت گردیده است. از طرف دیگر گزارش شده است که عصاره های گانودرما اپلاناتوم دارای اثرات مهاری علیه آنزیم  انکفالیناز متالو اندو پپتیداز بوده که در تسکین درد موثر است. همچنین، ترکیباتی همچون ارگوسترول، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-۳-اول، فریدولین، اسید گانودریک F، اسید گانودریک A و اسید لوسیدنیک D1 از گانودرما اپلاناتوم جدا شده است.

Wang و Liu (2008) دو تری ترپنوئید جدید با نام های اسید گانودریک AP2 و AP3 از اندام زایشی قارچ گانودرما اپلاناتوم جدا کردند. همچنین این محققان اسید گانودرنیک های A، B، D و G را از این قارچ استخراج کردند. Gan و همکاران (۱۹۹۸) ترکیبات زیر را از قارچ گانودرما ژاپونیکوم جدا کرده اند: گانودرال A، گانودرمادیول، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-۳-اول، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ال، ارگوستا-۴،۶،۸(۱۴)،۲۲-تترا ان-۳-اول و یک استروئید به نام β۳،a3،a9-تری هیدروکسی ارگوستا-۷،۲۲-دی ان. همچنین، Paterson (2006) بیان کرد دو سزکویی ترپن تحت عناوین اسید کریپتوپوریک H و I از این قارچ جدا شده است.

Kleinwätcher و همکاران (۲۰۰۱) از حضور ۷ تری ترپنوئید با نام های کولوسولاکتون A، B، C، D، E، F و G از گانودرما کولوسئوم خبر دادند. کولوسولاکتون ها هیچ ویژگی آنتی بیوتیکی از خود نشان ندادند اما دارای اثرات سیتوتوکسیک علیه سلول های L-929، K-562 و HeLa با IC50 15-35 میکروگرم/میلی لیترمی باشد. به علاوه، این ترکیبات با مهار آنزیم a3-هیدروکسی استروئید دهیدروژناز حتی قابل مقایسه با ترکیب ایندومتاسین (داروی استاندارد) می باشند که ویژگی های ضد التهابی از خود بروز می دهند.

طبق مطالعه González (2012)، ۱۵ ترکیب از گانودرما کانسینوم جدا شده است که ۱۲ ترکیب قبلا ذکر شده است: گانودرماننول، گانودرمادیول، اسید گانودریک Y، گانودریول F، گانودرماتریول، گانودرمانونتریول، گانودریول A، گانودریول B، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-۳-اول، فانجی استرول و ارگوسترول پراکسید. بر اساس مطالعات قبلی، فعالیت بیولوژیکی برخی از این ترکیبات در گانودرما لوسیدوم ذکر شده است. ۳ ترکیب زیستی دیگر شامل a5-لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-۳ β-هیدروکسی-۲۶-ال، a5 -لانوستا-۷،۹(۱۱)، ۲۴-تری ان-a15-26-دی هیدروکسی-۳-اول و a8-a9-اپوکسی-۴،۴،a14-تری متیل-۳،۷،۱۱،۱۵،۲۰-پنتا اکسو-a5-پرگنان می باشد که موجب القای آپوپتوز در سلول های لوسمیک HL-60 انسان می شود.

گانومایسین A و B از قارچ گانودرما فیفری جدا شده است (شکل ۵) که دارای ویژگی آنتی بیوتیکی علیه باسیلوس سوبتیلیس، استافیلوکوکوس اورئوس و میکروکوکوس فلاووس در میان باکتری ها می باشد. همچنین، گزارشاتی مبنی بر وجود ترکیباتی همچون گانودرمادیول و لوسیدادیول با فعالیت های ضد ویروسی علیه ویروس آنفلونزا نوع ۱ و HSV-1 وجود دارد.

Niedermeyer و همکاران (۲۰۰۵) ترکیباتی از قارچ گانودرما فیفری جدا کردند که قبلا مورد بحث قرار گرفته اند: ارگوستا-۴،۶،۸(۱۴)،۲۲-تترا ان -۳-اول، a5، a8- اپی دیوکسی-ارگوستا-۶،۲۲-دی ان- β۳-ال، لوسی آلدهید B، گانودرول A، گانودرول B، گانودرال A و اپلانوکسیدیک اسید A، C و G، همچنین تری ترپنوئید های جدید لوسی آلدهید D، گانودرون A وگانودرون C.

در رابطه با قارچ گانودرما ماستوپوروم (Ganoderma mastoporum)، Cole و همکاران (۲۰۰۳) از وجود ترکیباتی از جمله گانوماستنول A، B، C و D خبر دادند.

گانودرما استرال هم دارای تری ترپنوئید هایی از جمله اسید گانودریک Z، Y، X، W، V و T، همچنین لوسی آلدهید های A، B و C با اثرات سیتوتوکسیک علیه سلول های سرطانی می باشد. Albino-Smania و همکاران (۲۰۰۷) ترکیباتی همچون -a5-ارگوست-۷-ان-β۳-ال، ۵،۸-اپی دیوکسی-a5، a8-ارگوست-۶،۲۲-دی ان- β۳-ال، اسید استرالیک، متیل استرالات و اسید اپلانوکسیدیک A، C، F، G و H، از این قارچ استخراج کردند (شکل ۵). اسید استرالیک و متیل استرالات دارای فعالیت ضد ویروسی و باکتریایی می باشد. Elissetche و همکاران (۲۰۰۷) دو آنزیم لاکاز از گانودرما استرال جدا کردند.

طی یک مطالعه مروری توسط Paterson (2006)، ترکیبات زیر از قارچ گانودرما لیپسینس (G. lipsiense) جدا کردند: ارگوسترول، -a5-ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ال، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-۳-اول، اسید گانودریک A و D و متیل استر های آن ها. همین محقق، ترکیباتی از جمله ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ال، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ایل پالمیتات، ۲۶،۲۷-دی هیدروکسی-لانوستا-۷،۹(۱۱)،۲۴-تری ان-۳،۱۶-دی ان، متیل اولئات و گلیسریل تری اولئات از قارچ گانودرما کارنوسئوم جدا کردند.

در گانودرما امبویننز (G. amboinense) ترکیباتی مانند ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ال، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ایل پالمیتات، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ایل لینولئات، β۲،a3،a9-تری هیدروکسی-a5-ارگوستا-۷،۲۲-دی ان، a5، a8-اپی دیوکسی-ارگوستا-۶،۹(۱۱)،۲۲-تری ان- β۳-ال و اسید گانودریک DM وجود دارد (شکل ۵ و ۶). پودر حاصل از آسیاب بازیدیوکارپ گانودرما امبویننز، اثرات ممانعت کنندگی بر آسیب حاد کبدی ناشی از استامینوفن دارد.

Shen و همکاران (۲۰۰۸) از جداسازی و شناسایی ترکیب استرولی با عنوان ارگوستا-۴،۶،۸(۱۴)،۲۲-تترا ان-۳-اول از گانودرما آتروم گزارش دادند.

Niu و همکاران (۲۰۰۶) سه ترکیب فنولی جدید با نام های فورنیسین A، B و C با فعالیت سیتوتوکسیک بر سلول های Hep-2 از قارچ گانودرما فورنیکاتوم (Ganoderma fornicatum) جداسازی کردند.

ترکیبات جدا شده از سایر گونه های گانودرما

شکل ۶٫ ترکیبات جدا شده از سایر گونه های گانودرما

قارچ گانودرما سوگای مانند گانودرما لوسیدوم در طب سنتی شرقی به دلیل ویژگی آنتی اکسیدانی، اتصال به یون های فلزی و محتوی کل فنولی معروف است. گزارشاتی مبنی بر وجود چندین ترکیب لانوستانوئید از بازیدیوکارپ گانودرما سوگای با ویژگی سیتوتوکسیک وجود دارد (شکل ۶) که شامل اسید سوگایریک A، B و C و چهار ترکیب دیگر که قبلا نام برده شد، است: β۳-هیدروکسی-a5-لانوستا-۸،۲۴- دی ان-۲۱-اویک اسید، ۳-اکسو-a5-لانوستا-۸،۲۴- دی ان-۲۱-اویک اسید، ارگوستا-۷،۲۲-دی ان-β۳-ال و β۲،a3،a9-تری هیدروکسی-a5-ارگوستا-۷،۲۲-دی ان. از طرفی دیگر، Chen و همکاران (۲۰۰۳)، اسید گانودریک های A، B، C1، C5، C6، D، E و G همچنین اسید گانودرنیک D از اندام زایشی گانودرما سوگای استخراج کردند.

Qiao و همکاران (۲۰۰۷) دو تری ترپنوئید از گانودرما سیننس (Ganoderma sinense) با اسامی گانولاکتون B و گانودریول A تری استات گزارش کردند. Sato و همکاران (۲۰۰۶) پنج تری ترپنوئید از اندام زایشی گانودرما سیننس جدا کردند که شامل اسید گانودریک GS-1، GS-2، GS-3، ۲۰(۲۱)-دهیدرو لوسیدنیک اسید N و ۲۰-هیدروکسی لوسیدنیک اسید A می باشد. در این میان، اسید گانودریک GS-2 و ۲۰(۲۱)-دهیدرو لوسیدنیک اسید موجب مهار ویروس نقص سیستم ایمنی می شود. همین گروه تحقیقاتی، سه تری ترپنوئید جدید با نام های گانوسینسین A، B و C از این قارچ جدا کردند. همچنین، Wang و همکاران (۲۰۱۰) از جداسازی سه تری ترپنوئید دیگر شامل یک حلقه چهارگانه از این قارچ خبر دادند که این ترکیبات عبارتند از: گانوسینسات A، اسید گانوسینسیک A و اسید گانوسینسیک B (شکل ۶).

در نهایت Welti و همکاران (۲۰۱۰) اسید گانودریک FWI از گانودرما توبرکلوزوم (Ganoderma tuberculosum) جداسازی کردند. طبق مطالعه این محققات، عصاره های گانودرما توبرکلوزوم مانند گانودرما لوسیدوم و یا حتی بهتر از آن موجب مهار رشد سلول های سرطانی می شود. از آنجایی که اسید گانودریک FWI تنها از گانودرما توبرکلوزوم جدا شده است، می توان آن را به عنوان یک نشانگر شیمیایی به حساب آورد.

نتیجه گیری

همانطور که مشاهده شد طی سی سال گذشته یا بیشتر، جنس گانودرما به منظور کشف خواص درمانی مورد مطالعه گسترده ای قرار گرفته است. این مطالعه منجر به جداسازی صدها ترکیب جدید با خواص درمانی شده است که اکثر آن ها مشتقات لانوسترول (اسید گانودریک ها و ترکیبات مرتبط) یا پلی ساکارید بودند. در میان مهمترین فعالیت های زیستی مشتقات لانوسترول، به اثرات سیتوتوکسیک علیه سلول های سرطانی، اثرات محافظتی در برابر آسیب کبدی، ویژگی ضد التهابی، ضد ویروسی و همچنین مهار آنزیم a5-ردوکتاز و بیوسنتز کلسترول می توان اشاره کرد. از طرفی دیگر، پلی ساکارید ها به بهبود سیستم ایمنی و به دام انداختن رادیکال های آزاد شناخته می شوند. اگرچه این جنس یکی از بزرگترین عضو خانواده ganodermataceae به شمار می رود، هنوز نیاز به مطالعات بیشتر وجود دارد.

اگرچه شواهد قوی مبنی بر اثرات درمانی بیشتر اعضا این جنس وجود دارد، اما بدان معنی نمی باشد که تمام گونه های گانودرما همواره به عنوان یک نوش دارو عمل کنند. اول به این دلیل که همواره شرایط لازم برای تولید این ترکیبات موثر وجود ندارد. دوم، طبق مطالعه Paterson (2006) بررسی های سم شناسی اندکی در رابطه با تمام اعضای این گونه وجود دارد. با این وجود مطالعات بیشتر می تواند اطلاعات بیشتری در درک ویژگی های دارویی و شیمیایی این قارچ ها در اختیار ما بگذارد.

منبع: researchgate.net

Tags

پاسخی بگذارید

Your email address will not be published.

top